Nobel Vật lý vinh danh Francis Halzen vì dùng băng Nam Cực quan sát neutrino vũ trụ

Giải Nobel Vật lý 2026 được trao cho Francis Halzen, người góp phần biến băng Nam Cực thành thiết bị quan sát vũ trụ.

Giải ghi nhận IceCube và phát hiện neutrino năng lượng cao có nguồn gốc thiên văn, không phải việc phát hiện neutrino lần đầu tiên.

Băng trở thành đài quan sát như thế nào

Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển công bố giải ngày 6 tháng 10. Neutrino thường đi xuyên qua vật chất. Trong trường hợp rất hiếm, tương tác với hạt nhân nguyên tử trong băng có thể tạo ra quá trình phát sáng. Cảm biến chôn trong băng ghi nhận ánh sáng ấy. Thay vì dùng thấu kính thu ánh sao, IceCube đọc dấu vết mà hạt để lại.

Ý nghĩa của một kilômét khối

IceCube sử dụng khoảng một kilômét khối băng, tương đương thể tích một khối lập phương có mỗi cạnh dài một kilômét. Vì tương tác của neutrino vũ trụ năng lượng cao rất hiếm, thể tích quan sát lớn giúp thu được nhiều tín hiệu hơn. Halzen trình bày ý tưởng quan sát ở Nam Cực năm 1988. Một tập thể nhà khoa học và kỹ sư quốc tế hoàn thành IceCube năm 2011. Quy mô này phục vụ việc tìm tương tác hiếm, không phải phóng đại ảnh quang học.

Một manh mối khác về nguồn năng lượng vũ trụ

Các hạt vũ trụ mang điện có thể bị từ trường làm lệch đường đi, khiến việc truy tìm nơi xuất phát khó khăn. Neutrino cung cấp một cách khác để nghiên cứu những môi trường tạo ra năng lượng lớn. Đó là giá trị của công trình được trao giải. Một tín hiệu không tự động xác định một thiên thể cụ thể: cần đánh giá tín hiệu nền, sai số hướng và sự phù hợp với những quan sát khác.

Những câu hỏi còn lại sau giải thưởng

Giải được trao cho Halzen, nhưng xây dựng và phân tích đài quan sát là công việc hợp tác quốc tế. Thông báo không có nghĩa mọi nguồn hạt năng lượng cao trong vũ trụ đã được xác định. Dữ liệu mới của IceCube và phân tích liên hệ tín hiệu với từng thiên thể là tài liệu cần theo dõi tiếp. Quyết định trao giải được đối chiếu với thông báo chính thức và tin độc lập của AP; bài viết không công bố một sự kiện phát hiện mới hay xác nhận lý thuyết còn chưa rõ.

Nguồn gốc và kiểm chứng độc lập

Nguồn gốc và giải thích chính thức: Nobel Prize

Nguồn gốc và giải thích chính thức: UW–Madison

Kiểm chứng qua báo chí độc lập: Associated Press

Đọc bằng ngôn ngữ khác

한국어 · English · Español · 日本語 · Tiếng Việt